3-علم و حکمت

انسان وقتی پا به عرصه وجود می‌گذارد، سوای امور غریزی و فطری که در درون او به ودیعه نهاده شده، نسبت به دیگر حقائق پیرامون خود بی‌اطلاع و ناآگاه است، او با بهره‌بردن از ابزار حسّی وعقلی که خداوند در اختیارش قرار داده با دنیای اطراف خود آشنا می‌گردد و با گذر زمان حقائق عالم را یکی پس از دیگری در می‌یابد. دانش بسان چراغی فراروی او تاریکی‌های جهل را می‌شکافد و او را با افق‌های تازه‌ای از اسرار عالم آشنا می‌گرداند. علم، ابزار حرکت و تکامل انسان می‌گردد و هر چه بر دانش او افزوده می‌شود، مجهولات او به معلومات، تاریکی‌هایش به روشنائی تبدیل شده و مسیر حرکت را به سوی بالاترین نقطه کمال به او می‌نمایاند. و حتی خود علم کمال برای نفس بشری می‌گردد و به قول فیلسوف بزرگ و حکیم متألّه مرحوم ملاصدرا نفس انسان در پرتو علم سعه وجودی می‌یابد و به درجه بالاتری از مراتب وجود صعود می‌کند. خداوند در آیه 83 سوره انعام می فرماید:

إِنَّ رَبَّکَ حَکیمٌ عَلیمٌ پروردگارت حکیم و داناست.

علم و حکمت، دو شرط لازم برای تدبیر و مدیریت امور است.   (با توجه به اینکه کلمة رب در لغت به معنای مربی  آمده است.)چرا که خداوند در آیه 6 سوره یوسف می فرماید:وَ کَذلِکَ یَجْتَبیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْویلِ اْلأَحادیثِ ... ‏
خداوند حضرت یوسف را برگزید و به او علم تعبیر خواب و آگاهی از انجام امور را عطا فرمود. باتوجه به این مطلب علوم کلیدی و دانش‌های استراتژیک را نباید به هر فردی آموخت، برای در اختیار گذاشتن اطلاعات مهم باید افراد را گزینش کرد.

آثار علم وحکمت

در زیر بطور جداگانه آثار معنوی علم وحکمت بیان می شود:

آثار علم

1. شناخت خداوند متعال: آنان که آگاهی بیشتری نسبت به اسرار آفرینش دارند، عظمت آفریننده آن را بیشتر و بهتر از دیگران درک می‌کنند، از این رو حضرت علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «ثمره العلم معرفه الله».
2. ایمان: علم یکی از مقدّمات ایمان است و بدون آگاهی ایمان محقّق نخواهد شد، امام علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «ایمان و دانش، برادران همزادند و دو رفیق‌اند که از هم جدا نمی‌شوند.» خداوند نیز در سوره حج به همین مطلب اشاره می‌فرماید: «وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ»؛ (حج، 54) تا دانش یافتگان دانند که این قرآن، حقّ است و از جانب پروردگار توست پس بدان ایمان آورند و دلهایشان برای آن خاضع گردد... .
3. بیم از خداوند: عالمان بیشتر از دیگران به عظمت خداوند واقفند و این معرفت عشق به پروردگار و بیم از قهر معشوقشان را در دلهایشان افزون می‌نماید. از این رو خداوند در سوره فاطر آیه 28 می‌فرماید: «انّما یخشی الله من عبادهِ العلماء»؛ تنها دانایان هستند که از پروردگار خود بیم دارند. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ نیز فرموده‌اند: «أعلم الناس بالله أخو فهم منه»یا «اکثرهم خشیهً لهُ»؛ داناترین مردم به خدا کسی است که خوف و خشیت بیشتری داشته باشد.
4. پرستش خدا: وقتی انسان با مطالعه اسرار آفرینش پی به وجود معبود خویش ببرد و نعمتهایی را که او در اختیار بشر قرار داده بشناسد، ناگزیر بی‌اختیار سرتعظیم در آستان او فرود می‌آورد و پیشانی بندگی را بر زمین می‌ساید. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ : «ثمره دانش، پرستش است».
5. دوری از رذائل اخلاقی: شخصی که از مضرّات مفاسد اخلاقی و صفات زشت آگاه است، هیچ گاه به خود اجازه نخواهد داد که خود را در منجلابی گرفتار کند که نتیجه‌ای جز زیان برای او نخواهد داشت. به همین جهت است که حضرت علی ـ علیه السّلام ـ صفاتی چون حرص، طمع و بخل را نتیجه جهل می‌دانند: «الحرصُ و الشرهُ و البُخلُ نتیجهُ الجهل»؛ حرص، آزمندی و بخل نتیجه جهل است.
6. صلاح و اصلاح نفس: امام علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «هر اندازه دانش انسان افزون گردد، ‌توجه وی به نفسش بیشتر می‌شود و در ریاضت و اصلاح آن کوشش بیشتری می‌کند».
7. ادب و تواضع در مقابل پروردگار و خلق خدا: انسانی که می‌داند از خود چیزی ندارد و همه چیز را خداوند به او عنایت کرده و او در میان مخلوقات خداوند ذره‌ای بیش نیست، ناگزیر زانوی ادب در محضر حقّ بر زمین می‌زند و در برابر خلق خدا تواضع را مشی خویش قرار می‌دهد. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «اذا زادَ علمُ الرّجل زادَ أدیهُ»؛ زمانی که دانش انسان فزونی یابد ادب او هم بیشتر می‌شود.
8. هدایت انسان به سوی حقّ: امام علی ـ علیه السّلام ـ : «العلمُ یهدی الی الحقّ».
9. بی‌اعتنائی به دنیا: امام علی ـ علیه السّلام ـ : «ثمره المعرفه العزوفُ عن دارِ الفناء»؛میوه درخت معرفت روی گرداندن و بی‌اعتنائی به دنیا است.
10. ارزشدار شدن عمل و عبادت انسان: امام کاظم ـ علیه السّلام ـ : «یا هشام قلیلُ العمل من العالم مقبولٌ مضاعف و کثیر العمل من أهلِ الهوی و الجهل مردودٌ» و در بیان دیگری حضرت علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «عبادتگر بی‌علم هم چون حیوان گرداننده سنگ آسیاب است که همواره در یک جا می‌چرخد و گامی پیش نمی‌رود.»
11. صبر در مقابل سختیها: امام علی ـ علیه السّلام ـ : «لایصبرُ للحقّ الّا مَن عَرفَ فَضْلَه»؛حق را تحمل نمی‌کند جز آن که از برتری حق آگاه باشد.
12. راهنمای عقل: پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ : «العلمُ امامُ العقل»؛ علم و دانش پیشوا و راهنمای عقل است.
13. بیداری اجتماعی و مقاومت در مقابل شبهات عقیدتی و القائات شیاطین: امام صادق ـ علیه السّلام ـ : «العالمُ بزمانِهِ لا تهجُمُ علیه اللوابس»؛ آن که نسبت به زمان خود داناست گرفتار امور اشتباه انگیز و مایه گمراهی نمی‌شود.

¤ نویسنده: موسی مباشری